Dat een ongeluk (mogelijk) covid veroorzaakte is niet zomaar een complottheorie

Wie de blogs van Maurice de Hond volgt (of de publiciteit die daaruit voortvloeit), weet dat hij van mening is dat viroloog Marion Koopmans zich te snel heeft aangesloten bij het narratief dat covid niet is veroorzaakt door een laboratoriumongeluk, maar een natuurlijke oorsprong heeft. Volgens De Hond is wetenschapsjournalist Maarten Keulemans daarbij onvoldoende kritisch geweest op dat vroege oordeel. De andere kant van deze medaille is dat Keulemans onderzoeker Maurice de Hond al geruime tijd beschuldigt van het verspreiden van nepnieuws. De verwijten over en weer leidden op X tot een felle woordenstrijd, die tot op de dag van vandaag voortduurt. Uiteindelijk is dit uitgemond in een klacht van Maurice de Hond tegen Maarten Keulemans bij de Raad voor de Journalistiek.

Is er grond voor kritiek op de Nederlandse viroloog, de wetenschapsjournalist en/of de onderzoeker? Op 24 juli 2026 publiceerde Maurice de Hond zijn meest recente blog over de ontwikkelingen rond de lab-leaktheorie, die hij omschrijft als een doofpotaffaire. Directe aanleiding was het verschijnen van een boek van dr. Anthony (Tony) Fauci, die tijdens de coronacrisis de belangrijkste medisch adviseur van de Amerikaanse regering was.

Uit zowel persoonlijke als journalistieke interesse besloot ik deze blog van De Hond te analyseren. Welke claims doet hij? Op welke bronnen zijn die gebaseerd? Wat zeggen die bronnen daadwerkelijk? Worden ze correct aangehaald? Tot welke conclusies kunnen ze leiden? En biedt deze publicatie onderbouwing voor het verwijt van Maarten Keulemans dat De Hond onzorgvuldig opereert?

Maurice de Hond stelt dat internationale wetenschappers sterk verdeeld waren over de oorzaak van de pandemie en dat Marion Koopmans al een definitief standpunt innam, terwijl deskundigen intern ook rekening hielden met een laboratoriumongeluk. Kritische beschouwers van het coronadossier wijzen erop dat deze mogelijkheid in de internationale discussie mogelijk om politieke redenen werd verzwegen, afgezwakt of in ieder geval op de achtergrond is geraakt.

Tijdlijn

Hieronder volgt, in chronologische volgorde, de onderbouwing die ik in de blog van De Hond ben tegengekomen. De links naar de oorspronkelijke bronnen heb ik weggelaten om de leesbaarheid van dit overzicht te vergroten. Ze zijn terug te vinden op de website van Maurice de Hond. Ontdekt u hiaten, dan nodig ik u uit deze – voorzien van een onderbouwing – aan te vullen in het reactievak onder deze weblog.

2012

Stapje terug in de geschiedenis

Het onderzoek in het laboratorium in Wuhan is geen sciencefiction of fantasie. Sterker nog: Nederland heeft mede aan de basis gestaan van dit type onderzoek. Dergelijk onderzoek – waarbij virussen zodanig worden aangepast dat hun eigenschappen veranderen – werd en wordt ook in Nederland uitgevoerd, onder meer door viroloog en hoogleraar Ron Fouchier van de Erasmus Universiteit.

In een uitzending van De Wereld Draait Door van 21 februari 2012 vertelt Fouchier hoe hij het vogelgriepvirus, dat zich oorspronkelijk uitsluitend onder vogels kon verspreiden, zodanig had veranderd dat het ook tussen fretten kon overspringen. Als het virus kan overgaan op fretten, dan kan dat volgens Fouchier ook bij andere zoogdieren, waaronder mensen. Hij stelde dat dit onderzoek noodzakelijk was om toekomstige pandemieën juist te helpen voorkomen. Het succes van Fouchiers onderzoek trok wereldwijd veel aandacht, maar zeker niet uitsluitend in positieve zin.

Gevaarlijk onderzoek

Amerikaanse wetenschappers noemden het een levensgevaarlijke ontwikkeling, omdat hiermee in theorie ook een biologisch wapen zou kunnen worden gemaakt. In Amerikaanse nieuwsprogramma's werd de Nederlandse vinding zelfs omschreven als 'het gevaarlijkste virus dat ooit is gecreëerd'. In handen van terroristen zou het volgens critici tot de dood van miljoenen mensen kunnen leiden. Daarom probeerden Amerikaanse autoriteiten de wetenschappelijke publicatie van Fouchier tegen te houden. Zij beschouwden deze als een mogelijke handleiding voor kwaadwillenden om een dergelijk virus zelf te vervaardigen.

Fouchier verklaarde in De Wereld Draait Door dat hij de ophef niet begreep, omdat het onderzoek juist op verzoek van de Verenigde Staten, de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) en de Europese Unie zou zijn geïnitieerd. Hij wees er bovendien op dat er al vaccins beschikbaar waren om een eventuele uitbraak te bestrijden.

De regering van Barack Obama stelde in oktober 2014 een financieringspauze in voor dit type onderzoek. De regering-Trump hief die stop in 2017 weer op, nadat de regelgeving was aangescherpt.

Samengevat: een Rotterdamse wetenschapper was betrokken bij onderzoek naar een virus dat, nadat het in een laboratorium was gemuteerd, van dier op mens kon overspringen. Tijdens de uitzending van De Wereld Draait Door werd dit virus – dat door Amerikaanse critici als het gevaarlijkste ooit werd beschouwd – teruggebracht tot 'een griepvirus' waaraan volgens de presentatoren niemand dood zou gaan. Over de ophef die in Amerika was ontstaan, werd in de uitzending dan ook hartelijk gelachen.

Dit voorbeeld is relevant om te begrijpen welk type onderzoek zich ook in het Chinese laboratorium in Wuhan afspeelde.

Hoe groot is de kans dat een virus ontsnapt?

Dit alles leidt tot de vraag hoe groot de kans is dat een gevaarlijk virus uit een laboratorium ontsnapt.

Lynn C. Klotz en Edward J. Sylvester zijn Amerikaanse auteurs die bekendstaan om hun publicaties over bioveiligheid, biowapens en de risico's van onderzoek met gevaarlijke ziekteverwekkers. Klotz is moleculair microbioloog en werkte onder meer voor het Center for Arms Control and Non-Proliferation. Sylvester is wetenschapsjournalist. Beiden publiceerden meerdere artikelen over de risico's van laboratoriumincidenten bij onderzoek naar gevaarlijke virussen.

Zij maakten onder meer een risicoberekening van de kans dat een incident tijdens dergelijk onderzoek zou leiden tot het ontsnappen van een virus. Ze stellen de kans op een laboratoriumincident in een hoogbeveiligd laboratorium op ongeveer 0,3 procent per laboratorium. Wanneer meerdere laboratoria bij een onderzoeksprogramma betrokken zijn, zou de kans op een ontsnapping over een periode van vijf jaar kunnen oplopen tot 15,8 procent. Van die incidenten zou naar schatting 2,5 procent kunnen uitmonden in een pandemie.

Beide auteurs gelden als autoriteiten op hun vakgebied. Hun berekeningen zijn serieus genomen, maar ook bekritiseerd. Hun analyse had overigens geen betrekking op SARS-CoV-2, maar op gemuteerde vogelgriepvirussen.

2019 – Wuhan

In Wuhan begint eind 2019 de coronapandemie, nadat het virus door een nog onbekende oorzaak zodanig was veranderd dat het zich gemakkelijk van mens tot mens kon verspreiden.

Het virus komt onder meer voor bij hoefijzerneusvleermuizen, bijvoorbeeld in de Chinese provincie Yunnan. Die provincie ligt ongeveer 1.000 tot 1.500 kilometer van Wuhan. In Wuhan bevindt zich ook het Wuhan Institute of Virology, waar onderzoek wordt gedaan naar coronavirussen bij vleermuizen. Dat instituut was gespecialiseerd in dit type onderzoek. Het ligt hemelsbreed ongeveer twaalf kilometer van de markt waar de epidemie volgens de officiële lezing begon.

Eind december 2019

In de Chinese stad Wuhan worden de eerste coronapatiënten ontdekt.

17 maart 2020

Een groep wetenschappers publiceert in het tijdschrift Nature een artikel met de titel The Proximal Origin of SARS-CoV-2. Het gaat over de mogelijke herkomst van het virus. Tot de auteurs behoren Kristian G. Andersen, Andrew Rambaut, W. Ian Lipkin, Edward C. Holmes en Robert F. Garry. Zij zijn internationaal erkende experts op het gebied van virologie, evolutionaire biologie en genomica.

Hun officiële standpunt luidt dat het virus vermoedelijk via een natuurlijk proces van dier op mens is overgesprongen. Later blijkt uit openbaar geworden interne e-mailwisselingen dat binnen de onderzoeksgroep stevig is gediscussieerd over de mogelijkheid van een laboratoriumongeval en dat de meningen daarover verschillen. In hun publicaties blijft dit op de achtergrond.

Van dier op mens

Hun officiële conclusie luidt dat het virus waarschijnlijk door natuurlijke selectie in een dier is veranderd voordat het op mensen oversprong. Daarbij leggen zij een verband met mogelijk besmette vleermuizen op de Huanan-markt in Wuhan.

Tegelijkertijd benadrukken zij dat volledige zekerheid ontbreekt. Zij noemen ook een tweede mogelijkheid: namelijk dat het virus zich na de oversprong van dier op mens verder door natuurlijke selectie onder mensen heeft ontwikkeld. In dat scenario zou het virus al enige tijd onder mensen hebben gecirculeerd voordat het werd ontdekt.

Ontsnapt uit het laboratorium

Maar ook de ontsnapping uit een laboratorium sluiten de auteurs niet volledig uit.

Zij wijzen erop dat al jarenlang fundamenteel onderzoek wordt verricht naar SARS-achtige coronavirussen van vleermuizen. Daarbij worden virussen gekweekt in cellen en proefdieren onder gecontroleerde laboratoriumomstandigheden. In het verleden hebben zich incidenten voorgedaan waarbij een SARS-virus per ongeluk uit een laboratorium ontsnapte. Hun conclusie luidt daarom dat geen enkele theorie over de oorsprong van het virus op dat moment definitief kon worden bewezen of weerlegd, ook de lab-leakhypothese niet.

Dat is het officiële standpunt zoals het in de wetenschappelijke publicatie naar buiten wordt gebracht. Achter de schermen is in de weken voorafgaand aan de publicatie een intensieve discussie gevoerd.

Uit die interne communicatie blijkt dat verschillende wetenschappers wel degelijk serieus dachten aan de mogelijkheid van een laboratoriumongeval.

Zo schrijft Kristian Andersen op 31 januari 2020 aan zijn collega's:

"Het belangrijkste dat nog steeds door mijn hoofd speelt, is dat het scenario van een laboratoriumontsnapping verdomd waarschijnlijk lijkt, omdat ze dit soort werk al deden en de moleculaire gegevens volledig met dat scenario overeenkomen."

Diezelfde dag stuurt Andersen een e-mail aan Anthony Fauci, adviseur van de Amerikaanse regering, waarin hij zegt dat sommige kenmerken van het virus de indruk wekken dat ze gemanipuleerd zouden kunnen zijn.

1 februari 2020

Andersen schrijft dat hij een lab leak op dat moment de meest waarschijnlijke verklaring acht, "omdat ze dit soort werk al deden en de moleculaire gegevens volledig met dat scenario overeenkomen."

Op deze datum brengt regeringsadviseur Fauci een aantal deskundigen samen, waaronder Collins, Farrar, Vallance, Andersen, Holmes, de Nederlander Fouchier, Drosten en Garry. Fauci stelt zich volgens waarnemers in de discussie niet neutraal op, maar heeft een sturende rol. De Nederlander Fouchier en Drosten pleiten volgens Fauci's eigen aantekeningen voor een natuurlijke oorsprong als oorzaak. Maar de deskundigen zijn verdeeld.

2 februari 2020

Kristian Andersen zegt in de interne email-wisseling met zijn collega's:

"Het belangrijkste punt is dat een accidentele ontsnapping in feite zeer waarschijnlijk is – het is geen marginale theorie."

Robert Garry reageert diezelfde dag:

"Ik weet nog steeds niet of nCoV het resultaat was van opzettelijke manipulatie of niet."

Andrew Rambaut schrijft eveneens op 2 februari:

"Alleen al het feit dat we hierover discussiëren, laat zien hoe plausibel het is."

Andrew Rambaut zegt dat er geen bewijs is voor een gemanipuleerd virus en wijst erop dat de suggestie dat een ongeluk in een Chinees laboratorium mogelijk de oorzaak is, grote politieke gevolgen kan hebben "...gezien de enorme chaos die zou ontstaan als iemand met gezag de Chinezen van een accidentele vrijlating zou beschuldigen..."

Kristian Andersen toont daarvoor begrip en voegt eraan toe dat hij het haat dat politieke overwegingen een rol spelen, maar dat dit gegeven omstandigheden niet anders kan.

De Nederlander Ron Fouchier zegt dat "...verdere discussie over dergelijke beschuldigingen toponderzoekers onnodig zou afleiden van hun werkzaamheden..." In zijn visie zal dit onnodige schade toebrengen aan de wetenschap in het algemeen en de wetenschap in China in het bijzonder.

3 februari 2020

Bob Garry zegt over het idee van een laboratorium-experiment......."Het is geen krankzinnig idee,....gezien het gain-of-function-onderzoek waarvan we weten dat het plaatsvindt."

Kristian Andersen: "Kort samengevat: we kunnen niet bewijzen of het virus een natuurlijke oorsprong heeft of uit een laboratorium is ontsnapt."

Kristian Andersen meldt dat de National Academy of Sciences een verklaring zal uitbrengen, dat het virus niet genetische gemanipuleerd is. Hij voegt eraan toe dat hij vragen van journalisten daarover niet zal beantwoorden.

4 februari 2020

Andrew Rambaut: 'Ik heb de tekst (van het artikel? Ton V)ook aangepast, zodat genetische manipulatie niet langer één van de scenario's is, maar expliciet wordt uitgesloten."

5 februari 2020

Bob Garry: het zou onverantwoord zijn om de laboratoriumlek-theorie af te wijzen.

Kristian Andersen: het zou zeer onverstandig zijn om te zeggen dat dit onmogelijk is.

9 februari 2020

Ook viroloog Marion Koopmans neemt deel aan deze discussie met onder anderen Kristian Andersen, Jeremy Farrar, Ron Fouchier, Christian Drosten en Robert Garry.

Terwijl verschillende collega's nog twijfelen over de herkomst van het virus, schrijft Koopmans op 9 februari 2020 dat zij geen nadruk wil leggen op de lab-leakhypothese. Als die mogelijkheid wordt opengehouden of wordt benadrukt dan zou dit voeding kunnen geven aan het ontstaan van complottheorieën, zegt ze.

Context: Koopmans werkte nauw samen met verschillende internationale wetenschappers die mogelijk reputatieschade zouden kunnen oplopen wanneer een laboratoriumontsnapping aannemelijk zou worden geacht.

20 februari 2020

Andrew Rambaut; 'Ik wissel leterlijk van dag tot dag tussen de overtuiging dat het een laboratoriumontsnapping was of een natuurlijke oorsprong."

21 februari 2020

Marion Koopmans spreekt op een bijeenkomst van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) en sluit daar de lab leak-theorie als mogelijke oorzaak uit. Ze zegt letterlijk: die is debunked. Debunked betekent dat er overtuigend bewijs zou zijn dat de theorie onjuist is. Daarmee plaatst ze een laboratoriumlek in het rijtje van ongefundeerde speculaties of complottheorieën.

17 april 2020

Edward Holmes: "Tenzij er iemand van het Wuhan Institute of Virology naar buiten treedt als klokkenluider zullen we nooit weten wat er in dat laboratorium is gebeurd."

Disclaimer: in de loop van de tijd veranderen de betrokken wetenschappers dus van inzicht. Uiteindelijk kiezen ze voor een natuurlijke oorsprong als de meest waarschijnlijke oorzaak. Het is de vraag of dit veranderde standpunt uitsluitend het gevolg is van voortschrijdend wetenschappelijk inzicht, of dat politieke overwegingen c.q. druk van autoriteiten daarbij een rol hebben gespeeld. Al op 8 februari stuurt ook de Nederlander Fouchier in de richting van een natuurlijke oorsprong, zo blijkt uit e-mails die pas veel later openbaar worden gemaakt tijdens onderzoeken van het Amerikaanse Congres .Op die datum levert hij commentaar op een conceptversie van het artikel The Proximal Origin of SARS-CoV-2 van Kristian Andersen en collega's.

Fouchier zegt dat een laboratoriumvirus niet zo gemakkelijk te onderscheiden is van een virus met een natuurlijke oorsprong. Tegelijkertijd stelt hij dat de hypothese van een laboratoriumontsnapping niet serieus in overweging moet worden genomen, omdat daarvoor volgens hem in de wetenschappelijke literatuur geen onderbouwing bestaat. Volgens Fouchier zou het serieus nemen van die hypothese ertoe kunnen leiden dat ook eerdere en toekomstige virusuitbraken standaard aan laboratoriumonderzoek worden gekoppeld. Daarom pleit hij ervoor de lab-leakhypothese buiten beschouwing te laten. Hij vreest dat anders onderzoek naar virussen in laboratoria onder zware druk kan komen te staan.

Context: Fouchier geldt als een pionier op het gebied van het type virusonderzoek dat ook in Wuhan werd uitgevoerd. Daarmee is hij zelf belanghebbende in deze discussie: wanneer laboratoriumonderzoek wereldwijd in diskrediet raakt, kan dat ook gevolgen hebben voor het onderzoek waaraan hij zelf jarenlang heeft gewerkt.

17 april 2020

Regeringsadviseur Fauci zegt in een verklaring dat het virus wijst op een natuurlijke overdracht van dier op mens. In mei noemt hij een laboratoriumongeval vergezocht en wijst hij die mogelijkheid van de hand.

12 januari 2021

De Nederlandse viroloog Marion Koopmans vertrekt onder auspiciën van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) met een internationale delegatie naar Wuhan om onderzoek te doen naar de herkomst van het coronavirus.

stuurde dr Fauci de berichtgeving of niet? (screenshot Youtube)

7 juli 2021

Regeringsadviseur Fauci overlegt met Beth Cameron en Maher Bitar van de Nationale Veiligheidsraad (NSC). De FBI is er op dat moment van overtuigd dat covid uit een laboratorium afkomstig is. Fauci laat de FBI weten dat ze daar geen idee hebben waar ze het over hebben.

11 november 2021

Het onderzoeksprogramma Zembla besteedt in een reportage aandacht aan de lab-leakhypothese. Het programma gaat uitgebreid in op de WHO-missie naar China, die tot doel had de oorsprong van de virusuitbraak te onderzoeken.

Uit de reportage blijkt dat de onderzoekscommissie in de praktijk nauwelijks over een zelfstandig onderzoeksmandaat beschikte en bovendien afhankelijk was van de medewerking van de Chinese autoriteiten. Volgens Zembla mocht de term lab leak tijdens het onderzoek aanvankelijk niet worden gebruikt. Pas na langdurig overleg stemden de Chinese autoriteiten ermee in dat de term in het slotcommuniqué werd opgenomen, zij het uitsluitend in de context van de conclusie dat een laboratoriumongeval zeer onwaarschijnlijk zou zijn.

Een van de leden van de onderzoekscommissie was de Brits-Amerikaanse ziekte-ecoloog Peter Daszak. Zijn deelname leidde tot felle kritiek, omdat hij jarenlang had samengewerkt met het Wuhan Institute of Virology. Daardoor ontstond volgens critici een mogelijke belangenverstrengeling: hij maakte nu immers deel uit van een commissie die onderzoek deed naar een laboratorium waarmee hij zelf nauwe banden had onderhouden. Erwin van Nimwegen, hoogleraar biofysica zegt daarover in Zembla: ”Als het een laboratoriumongeluk zou zijn, dan zou meneer Daszak een van de meest verantwoordelijke personen op de wereld zijn voor dit ongeluk . Je kunt bijna geen persoon bedenken die een groter belangenconflict heeft “.

Marion Koopmans veegt achteraf weliswaar de vloer aan met de kwaliteit van deze missie, maar zag geen aanleiding om er uit te stappen. Hebben haar Amerikaanse collega’s nog sterke twijfels over de herkomst van het virus,  Koopmans wijst een lab leak opnieuw af. Tegen de Zembla-verslaggever zegt ze, dat ze geen enkele associatie heeft met een lab leak . Ze twijfelt niet over de oorzaak. Maar een onderbouwing van haar visie ontbreekt in deze uitzending.  Ze ziet in de aanwezigheid van een laboratorium in Wuhan geen aanleiding om te veronderstellen dat het virus daaruit ontsnapt kan zijn.  Dat in Amerika de twijfel hierover groeit doet ze af als fakenieuws, niet meer dan een instrument in de politieke strijd tussen China en Amerika. Het is gedoe waar ze buiten wilt blijven.

De WHO-commissie komt de Chinezen tegemoet met de belofte dat een lab leak niet verder onderzocht zal worden. In Nederland houdt in wetenschappelijke kring de opvatting stand dat het virus is overgesprongen van een dier naar mensen. 

15 juni 2023

Het Amerikaanse zakenblad Forbes meldt op basis van anonieme bronnen binnen de Amerikaanse regering dat patiënt 0 is gevonden. Daarmee wordt de persoon bedoeld die als eerste is besmet met het virus. Het is volgens Forbes de man die in het laboratorium van Wuhan het onderzoek naar virussen leidde. Deze berichten zijn tot nu toe nooit officieel bevestigd. Er wordt geen waarde aan toegekend.

13 mei 2026

De senaatscommissie ‘Homeland Security & Governmental affairs’ verhoort CIA-klokkenluider James Erdman III over hoe de CIA is omgegaan met het onderzoek naar de oorzaak van Covid-19. Volgens Erdman zagen veel technische experts een lab leak als de meest waarschijnlijke verklaring, maar hebben autoriteiten rond de inlichtingendienst de mogelijkheid van een laboratoriumongeval in Wuhan afgezwakt. Dit gebeurde mede onder druk van Dr. Anthony Fauci, een van de belangrijkste adviseurs van de Amerikaanse regering. Erdman noemt dit een doofpotaffaire. In zijn visie zijn de aanwijzingen voor een lab leak om politieke redenen bewust afgezwakt.

Disclaimer: De CIA heeft in de loop van de tijd de beoordeling verschillende keren aangepast. Sinds januari 2025 luidt de officiële CIA-inschatting dat een laboratoriumgerelateerde oorsprong, iets waarschijnlijker is dan een natuurlijke oorsprong. Maar, zo voegt de inlichtingendienst eraan toe: het is een inschatting met een ‘lage betrouwbaarheid’ omdat cruciale gegevens uit China ontbreken. 

27 juli 2026

Samenvatting

Wat is de actuele visie van Marion Koopmans en Maarten Keulemans op de lab leak hypothese als je hun publicaties volgt?

Marion Koopmans blijft, als het om een mogelijk lab leak gaat, terughoudend. Volgens haar is het niet de meest waarschijnlijke verklaring. Ze stelt dat de beschikbare wetenschappelijke gegevens nog steeds sterker wijzen op een natuurlijke oorsprong, terwijl ze tegelijk benadrukt dat er geen definitief bewijs bestaat voor een van de twee scenario's. Maarten Keulemans is stelliger. Hij herhaalt op X (28 juli 2026) dat niets wijst op de ontsnapping van een virus dat in het laboratorium is gemaakt. 'Integendeel zelfs'. Als bewijs voegt hij een kaart bij, ontleend aan een wetenschappelijke publicatie in Science die laat zien dat de eerste covidbesmettingen plaats vonden in een beperkte straal rond de markt van Wuhan. Volgens de Wereldgezondheidsorganistie WHO zegt die kaart niets over de herkomst van het virus. Waar het begin ligt, bij mens of dier, is nog steeds niet vastgesteld.

Verspreidt Maurice de Hond fakenieuws als het gaat om de lab leak-theorie?

Maurice de Hond heeft vroeg en consequent betoogd dat een laboratoriumongeval een serieuze mogelijkheid was en dat die mogelijkheid in 2020 te snel als complottheorie werd weggezet. Tegelijkertijd gaat Maurice de Hond in sommige artikelen verder dan wat op basis van openbaar bewijs kan worden vastgesteld. Het wil niet zeggen dat hij in algemene zin over de lab leak-hypothese ‘fake nieuws’ verspreidt. Dat het hier om een doofpotaffaire gaat, zou je kunnen vermoeden, maar sluitend bewijs wordt niet geleverd. Wetenschappers die zich bezighielden met de oorsprong van het virus hadden twijfels over de herkomst, maar legden naar buiten de nadruk op een natuurlijke oorsprong. Op een belangrijk punt heeft Maurice de Hond duidelijk gelijk gekregen; de lab leak-hypothese was géén complottheorie die zonder meer kan/kon worden uitgesloten. Wie in dit dossier het recht op de waarheid claimt staat zwak: de smoking gun als onomstotelijk bewijs van de juistheid van de ene of de andere theorie is nog niet gevonden.

TON VERLIND