Ongehoord Nederland uit het bestel lost niets op

In de discussie rond de excommunicatie van Ongehoord Nederland kondigt zich het einde aan van de publieke omroep. Dit stelsel is niet meer van deze tijd. Correctie: het stelsel als zodanig misschien wel, alleen de vulling ervan heeft de tijd overleefd. Een door burgers gerund, onafhankelijk omroepsysteem dat álle geledingen van de moderne samenleving representeert en bruist van stevige interne discussies, past op zich prima in de tijdgeest. Dat bewijst het aantal omroepinitiatieven dat op social media tot wasdom komt. Kenmerk van het huidige bestel is dat de discussie waaraan een groeiend deel van de samenleving behoefte heeft, juist niet wordt gevoerd. Links bepaalt de agenda en welke opvattingen worden getolereerd. Conservatief rechts hangt er als een paria bij.

NPO loopt achter de feiten aan

Ook de programmering van de publieke omroep is achterhaald. Daarin heeft amusement een prominentere rol dan informatie. Kijkcijfers zijn nog dominant; impact is geen doel, maar een nevenverschijnsel. Daarnaast wordt het bestel verlamd door de ingebakken angst voor knetterende discussies, die niet gevoerd kunnen worden vanwege het risico om voor racist, xenofoob of nazi uitgemaakt te worden. Zelfs de talkshows, waar gasten zónder expertise avond aan avond bijdragen aan feitenvrije meninkjes en zo de publieke opinie kleuren op basis van wat dan ook, hebben hun tijd gehad. De feitelijke opiniering vindt meer en meer plaats op social media, helaas gemodereerd door algoritmen die niet het maatschappelijke belang dienen, maar uitsluitend de winstcijfers van Big Tech. De NPO heeft nog niet het begin van een antwoord op dit probleem.

Rituele dans om de hete brei

De publieke omroep heeft zich ontwikkeld tot een rituele dans rond de hete brei. Hoofdredacteur Pieter Klok van de Volkskrant pleitte deze week voor een vrijwillige ban op het toelaten van ex-bestuurders als Fleur Agema in talkshows. Verontwaardiging in journalistieke kring over deze roep om sluipende censuur (Klok: ‘als wij journalisten het zelf niet doen, dan doet de politiek het’) bleef uit. Tegelijk hoorde ik Klok in een interview op social media beweren dat de oplossing van de huidige lethargie gevonden moet worden in de dialoog. Klok is nota bene hoofdredacteur van een krant die toestaat dat columnisten het kiezersvolk rechts van het midden met regelmaat labelen als fascist.

De suggestie dat de publieke omroep staat voor kwaliteit wordt overeind gehouden door het Commissariaat voor de Media, dat hoog opgeeft over ‘robuuste journalistiek’, zonder dat begrip te definiëren. Kwalijk neveneffect: het Commissariaat neigt steeds meer naar bemoeienis met de journalistieke inhoud. Dat is een feit waarover je geen omroepjournalist hoort. Bovendien is het de vraag of het Commissariaat, gezien zijn eenzijdige samenstelling en de politiek-activistische achtergrond van zijn voorzitter, überhaupt gekwalificeerd is om zich in die inhoudelijke discussie te mengen.

Daarnaast zijn er met regelmaat de vermanende woorden van de Ombudsman. Die komt weliswaar met ter zake doende en leerzame analyses, maar vermeende misstappen op rechts lijken te kunnen rekenen op een scherper oordeel dan die van links. Om te voorkomen dat dit als een feitenvrije opmerking wordt gezien, hier de onderbouwing: Marianne Zwagerman werd gekapitteld omdat ze een activistische rechter niet activistisch mocht noemen. Dat Tim Hofman het ex-Kamerlid Gijs van Dijk maandenlang achtervolgde met beschuldigingen waarvan de rechter bepaalde dat ze niet klopten, bleef onbesproken. Pointer beschuldigde Wierd Duk er ten onrechte van aanhanger te zijn van de omvolkingstheorie. Die fout werd door de Ombudsman wel gesignaleerd en bekritiseerd, maar vervolgens door Pointer genegeerd, en dat bleef weer zonder consequenties. Ook het feit dat Tim Hofman een nepwebsite liet optuigen om een interviewgast in de val te lokken, bleef zonder gevolgen. En zo zijn er meer voorbeelden van misstappen die

onbesproken bleven.

Hoe de omroepen van kleur verschoten

TROS; was conservatief rechts, werd neutraal

AVRO: was liberaal, werd neutraal

VARA: was progressief, is progressief

BNN: was recalcitrant, valt niet meer op

POWNED: was rechts kritisch, schoof op naar het midden

VPRO: was avant gardistisch ,schoof op richting links-liberaal

KRO: was katholiek, kritische middenpositie, nu non-descript

NCRV: was christelijk, moeilijk nog herkenbaar in de combinatie met de KRO

NTR: officieel neutraal, officieus progressief

WNL: was conservatief liberaal, nu neigend naar links-liberaal

EO: was christelijk, ging een meer algemene koers varen

MAX: was een doelomroep, bleef een doelomroep

HUMAN: was progressief, is progressief

NOS: was neutraal, bleef neutraal (onder kritiek)

Broddelwerk

De huidige publieke omroep is het resultaat van jarenlang organisatorisch broddelwerk en aftakeling. Het bestel is verworden tot een patchwork van willekeurig aan elkaar genaaide stukken textiel, inmiddels verbleekt en door de mot aangevreten. Je kunt er nog wel op zitten, maar lekker voelen doet het niet meer.

Is dit een pleidooi ten faveure van Ongehoord Nederland? Nee! De omroep had het Hilversumse boeltje op kunnen schudden als de organisatie zich door journalistiek amateurisme niet zo dramatisch in de berm had laten manoeuvreren. Wat is daar nou misgelopen? De toezichthouders hielden geen toezicht, de directie ontwikkelde geen strategisch en operationeel beleid, de uitvoerenden zijn niet journalistiek gekwalificeerd en deden maar wat, en al die disciplines discussieerden in de eigen uitzendingen met elkaar, waardoor reflectie ontbrak. Zo ontstond een giftige cocktail die uiteindelijk kan leiden tot de dood. Dat constateer ik niet met vreugde. Hoewel ON in niets raakt aan mijn persoonlijke opvatting, zie ik wel het belang van zo’n omroep in een pluriform landschap. Ongehoord Nederland maakte in de discussie meer los dan de linkse evenknie Omroep Zwart, die volgens de Evaluatiecommissie van de Publieke Omroep de afgelopen jaren vooral opviel door in niets op te vallen.

De tegenstanders van ON hebben geen reden om tevreden te zijn over het voorlopige besluit om de licentie te ontnemen. Wat blijft er over van de claim dat de publieke omroep er voor iedereen is, als met dertig procent van het electoraat het contact wordt verbroken? Geen bestaande omroep beschikt in dit deel van het politieke spectrum over de geloofwaardigheid om deze rol over te nemen.

ON uit het bestel lost dus niets op, het versnelt de onttakeling van de publieke omroep en versterkt de groei van de protestbeweging op rechts. De oplossing ligt niet in uitsluiting, maar in dialoog, het recht om vragen te stellen en meningen te mogen hebben, ook al stroken ze niet met die van jou. Pogingen om het rechtse geluid te mitigeren worden al ondernomen sinds Janmaat in de jaren tachtig de Tweede Kamer betrad. Wie wil weten waartoe het cordon sanitaire heeft geleid dat links legde rondom conservatief rechts, hoeft alleen maar naar de opiniepeilingen te kijken.

TON VERLIND