Herkomst van covid is nog steeds een raadsel (deel 2)

Wetenschapsredacteur Maarten Keulemans van de Volkskrant verwijt onderzoeker Maurice de Hond als het om covid gaat, doorlopend nepnieuws te produceren. Nieuwsgierig naar de houdbaarheid van die beschuldiging analyseerde ik een van de posts van De Hond, in het bijzonder de website waarin hij uitlegt dat een laboratoriumongeluk in Wuhan de oorzaak zou kunnen zijn van de covid-pandemie. Die hypothese wordt of werd door de tegenstanders van De Hond gezien als een complottheorie. Maar dat is een voorbarige conclusie en allesbehalve fakenieuws. Ook wetenschappers houden rekening met de mogelijkheid van zo'n lab leak, hoewel hard bewijs daarvoor ontbreekt. Datzelfde geldt voor de theorie dat covid een natuurlijke oorsprong heeft. Mijn zoektocht bracht me in de wonderlijke wereld van de viruswetenschap. Wat ik tegenkwam wil ik mijn lezers niet onthouden. Daarom dit deel II over de herkomst van covid, wie in de discussie welke positie inneemt en wat de betekenis is van de aangehaalde bronnen en wetenschappers.

Update 15 augustus 2026 n.a.v. reviews:

Volgers op linkedin beoordelen mijn blogs als onderzoeksjournalistiek of wetenschapsjournalistiek. Geen van beide horen tot mijn pretentie of deskundigheid. Ik heb deze blogs geschreven vanuit een media-perspectief. Binnen welk frame wordt deze discussie in het publieke domein gevoerd, hoe kwam dat frame tot stand, welke vragen worden wel en niet gesteld en wordt in kritische beschouwingen recht gedaan aan degenen die de kritische vragen stellen. Op basis van verschillende reviews heb ik hier en daar een verduidelijking toegevoegd. De oorspronkelijke tekst blijft zichtbaar, zodat duidelijk is waar aanvullingen zijn aangebracht.

INLEIDING

De meeste onderzoekers achten een natuurlijke oorsprong van SARS-CoV-2 waarschijnlijker. Maar ook ruim vijf jaar na het uitbreken van de pandemie is er geen sluitend bewijs voor de manier waarop het virus voor het eerst bij mensen terechtkwam. Een laboratoriumongeval is evenmin bewezen als definitief uitgesloten. In de wetenschappelijke discussie blijken de verschillen vooral te zitten in de vraag hoe zwaar het beschikbare bewijs moet worden gewogen.

Update 15 augustus 2026:

Het labscenario is niet definitief uitgesloten, maar het beschikbare bewijs beweegt volgens de WHO-expertgroep SAGO in de richting van een zoönotische oorsprong.

In deel 1 van deze covidfiles zagen we dat wetenschappers in de eerste maanden van de pandemie serieus rekening hielden met verschillende scenario's voor het ontstaan van SARS-CoV-2. Ook een laboratoriumongeval in Wuhan werd daarbij nadrukkelijk besproken. Dat veranderde in de loop van 2020. Steeds meer onderzoekers kwamen tot de conclusie dat een natuurlijke oorsprong – een overdracht van een virus van dier op mens – waarschijnlijker was. Tegelijkertijd bleef een belangrijke vraag onbeantwoord: waar is het virus precies vandaan gekomen en via welke route bereikte het de mens? Die onzekerheid is nooit volledig verdwenen.

Fauci en de discussie over een laboratoriumoorsprong

In de interne communicatie tussen Amerikaanse en internationale wetenschappers is te zien hoe intensief de mogelijke oorsprong van het virus in de eerste maanden werd besproken. Ook Anthony Fauci, tijdens de coronacrisis de belangrijkste medische adviseur van de Amerikaanse regering, volgde die discussie nauwgezet.

Update 15 augustus 2026. Onderstaande passage is context, geen bewezen beschuldiging.

Critici hebben later gewezen op een mogelijke belangenverstrengeling. Het instituut waarvan Fauci directeur was, het National Institute of Allergy and Infectious Diseases (NIAID), financierde via constructies met andere organisaties onderzoek naar coronavirussen in China. Als zou blijken dat SARS-CoV-2 uit een laboratorium was ontsnapt, zou de vraag kunnen ontstaan welke rol Amerikaanse financiering daarbij had gespeeld.

Daarmee kreeg de wetenschappelijke vraag ook een politieke en institutionele dimensie.

Koopmans en Fouchier

De Nederlandse virologen Marion Koopmans en Ron Fouchier speelden een belangrijke rol in de discussie. Zij drongen er in een vroeg stadium op aan om een laboratoriumongeval niet als de meest waarschijnlijke verklaring te presenteren. Beiden hadden bovendien ervaring met onderzoek dat zelf onderdeel was geworden van het debat over de risico's van virusonderzoek.

Fouchier kwam in 2012 internationaal in het nieuws toen hij samen met zijn collega's een vogelgriepvirus zodanig veranderde dat het zich tussen fretten kon verspreiden. Omdat fretten worden gebruikt als model voor menselijke infecties, leidde het onderzoek tot grote internationale discussie over de risico's van zogenoemd gain-of-function-onderzoek.

Het ging om een fundamentele vraag die later opnieuw relevant zou worden: hoe ver kun je gaan met het veranderen van virussen om de eigenschappen ervan te onderzoeken, zonder onaanvaardbare veiligheidsrisico's te creëren?

In 2020 werd Fouchier opnieuw een belangrijke stem in het debat over de oorsprong van SARS-CoV-2. Zowel hij als Koopmans kwamen tot de conclusie dat een natuurlijke oorsprong waarschijnlijker was dan een laboratoriumongeval.

Fauci tegenover Rand Paul

De discussie kreeg in de Verenigde Staten ook een politiek vervolg.

Op 29 juli 2026 werd Anthony Fauci tijdens een hoorzitting van een onderzoekscommissie van de Amerikaanse Senaat opnieuw bevraagd over de herkomst van COVID-19 en zijn rol tijdens de pandemie.

Fauci was van 1984 tot 2022 directeur van het National Institute of Allergy and Infectious Diseases, een van de instituten binnen de National Institutes of Health. Tijdens de coronacrisis was hij de belangrijkste medische adviseur van de Amerikaanse regering.

Senator Rand Paul, Republikein uit Kentucky, gebruikte zijn openingsverklaring om Fauci zwaar te bekritiseren. Volgens Paul heeft Fauci met Amerikaans overheidsgeld onderzoek naar vleermuiscoronavirussen in China ondersteund. Hij vroeg waarom het NIAID onder Fauci's leiding onderzoek had gefinancierd in een laboratorium dat volgens hem niet aan de vereiste veiligheidsnormen voldeed. 

Volgens Paul werden daarbij experimenten uitgevoerd waarbij virussen gemakkelijker overdraagbaar werden gemaakt. Hij wijst erop dat SARS-CoV-2 enkele eigenschappen heeft die overeenkomsten vertonen met de resultaten van dat onderzoek. De senator noemde dat "óf een opmerkelijk toeval, óf een smoking gun". Paul beschuldigt Fauci er van dat hij e-mails heeft laten verwijderen of vernietigen om zijn betrokkenheid te verhullen.

Paul stelde bovendien dat Fauci aanvankelijk zelf rekening hield met de mogelijkheid dat het virus genetisch was gemanipuleerd.

Volgens Paul blijkt uit Fauci's dagboekaantekeningen dat hij begin 2020 een viroloog liet weten dat het virus eruitzag alsof het in een laboratorium was gemanipuleerd. Paul wees er daarbij op dat Fauci vervolgens opdracht zou hebben gegevenna te gaan of het Amerikaanse instituut waarvoor hij verantwoordelijk was, onderzoek had gefinancierd dat met de oorsprong van het virus te maken kon hebben.

Paul formuleerde zijn beschuldiging als volgt:

"Uw zorgen waren niet louter theoretisch."

Volgens de senator had Fauci vanwege zijn betrokkenheid een direct belang bij de uitkomst van het onderzoek naar de oorsprong van SARS-CoV-2. Als het virus uit een laboratorium zou zijn ontsnapt, zou dat volgens Paul vragen kunnen oproepen over de verantwoordelijkheid van Fauci en de Amerikaanse financiering van onderzoek in Wuhan.

Fauci reageerde tijdens de hoorzitting niet inhoudelijk op de aantijgingen van Paul. Daardoor bleven de beschuldigingen tijdens de zitting onbeantwoord.

Dat betekent echter niet dat de beschuldigingen daarmee bewezen zijn.

Ralph Baric: natuurlijke oorsprong waarschijnlijker, maar niet bewezen

Een van de belangrijkste wetenschappers in deze discussie is de Amerikaanse viroloog Ralph Baric, hoogleraar aan de University of North Carolina.

Baric behoort tot de vooraanstaande onderzoekers op het gebied van coronavirussen. Hij bestudeert onder meer hoe dierlijke coronavirussen op mensen kunnen overspringen. Een deel van zijn onderzoek valt onder het zogenoemde gain-of-function-onderzoek, waarbij eigenschappen van virussen worden veranderd om hun werking beter te begrijpen.

Baric werkte vóór de coronapandemie intensief samen met de Chinese viroloog Shi Zhengli van het Wuhan Institute of Virology. Zij publiceerden samen over SARS-gerelateerde vleermuiscoronavirussen.

Veel aandacht kreeg een publicatie uit 2015 waarin onderzoekers een zogenoemd chimeer coronavirus onderzochten. Het doel van die studie was onder meer vast te stellen of bepaalde vleermuisvirussen een risico vormden voor de mens.

Juist vanwege die onderzoeksgeschiedenis is Baric een relevante getuige in het debat over de laboratoriumhypothese.

Veiligheid in Wuhan

Baric heeft zich kritisch uitgelaten over de veiligheidsmaatregelen in het Wuhan Institute of Virology.

Onderzoek met levende SARS-gerelateerde coronavirussen zou idealiter onder BSL-3-omstandigheden moeten plaatsvinden. Dat is een hoog veiligheidsniveau voor onderzoek aan gevaarlijke ziekteverwekkers.

Een deel van het onderzoek in Wuhan vond echter plaats onder BSL-2-omstandigheden, die minder strenge veiligheidsmaatregelen kennen.

Dat betekent niet dat daarmee een laboratoriumongeval is aangetoond. Wel is het een van de redenen waarom Baric vindt dat een dergelijk ongeval niet op voorhand kan worden uitgesloten.

De furine-splitsingsplaats

Een belangrijk argument in de discussie over een mogelijke laboratoriumoorsprong is de aanwezigheid van een furine-splitsingsplaats in het spike-eiwit van SARS-CoV-2.

Furine is een enzym dat bepaalde eiwitten kan doorknippen. Bij SARS-CoV-2 speelt de furine-splitsingsplaats een rol bij de verwerking van het spike-eiwit, waarmee het virus menselijke cellen binnendringt.

Voorstanders van de laboratoriumhypothese hebben betoogd dat de aanwezigheid van deze splitsingsplaats erop zou kunnen wijzen dat het virus genetisch is aangepast.

Baric heeft daar echter een belangrijke kanttekening bij geplaatst. Tijdens zijn verhoor in 2024 verklaarde hij dat de aanwezigheid van een furine-splitsingsplaats op zichzelf geen bewijs vormt voor genetische manipulatie. Dergelijke eigenschappen komen ook voor bij virussen die in de natuur circuleren.

De splitsingsplaats kan daarom als aanwijzing worden besproken, maar bewijst op zichzelf geen laboratoriumoorsprong.

Wat zegt Baric uiteindelijk?

Op 22 januari 2024 werd Baric gehoord door de House Select Subcommittee on the Coronavirus Pandemic van het Amerikaanse Huis van Afgevaardigden. Het transcript van deze besloten hoorzitting werd later openbaar.

Baric verklaarde dat hij een natuurlijke oorsprong waarschijnlijker acht dan een laboratoriumongeval.

Tegelijkertijd zei hij dat een laboratoriumongeval niet zonder meer kan worden uitgesloten.

Ook over de Huanan-markt in Wuhan plaatste hij kanttekeningen. Volgens Baric is het niet vanzelfsprekend dat daar het virus oorspronkelijk is ontstaan. De markt kan wel de plaats zijn geweest waar het virus zich snel verspreidde nadat het al onder mensen circuleerde.

Daarmee komt Baric uit bij een conclusie die kenmerkend is voor een deel van de wetenschappelijke discussie: natuurlijke overdracht is volgens hem het waarschijnlijkste scenario, maar het beschikbare bewijs is onvoldoende om andere scenario's definitief uit te sluiten.

Baric verklaarde bovendien dat er voor geen van beide mogelijke oorzaken sluitend bewijs bestaat. Zolang cruciale gegevens ontbreken, vindt hij dat beide hypothesen serieus moeten worden onderzocht.

De natuurlijke oorsprong

Baric staat daarmee niet alleen. Verschillende prominente wetenschappers achten een natuurlijke oorsprong waarschijnlijker.

De Deens-Australische viroloog Kristian G. Andersen schreef in interne e-mails aanvankelijk dat sommige eigenschappen van het virus hem ongebruikelijk voorkwamen en dat een laboratoriumoorsprong serieus onderzocht moest worden.

Critici valt het op dat Fauci bij dit overleg betrokken was en een sturende rol speelde. In de discussie kwamen ook andere dan zuiver wetenschappelijke argumenten aan bod, zoals mogelijk  geopolitieke gevolgen als China in diskrediet werd gebracht. Er werden ook zorgen geuit over het feit dat de reputatie van wetenschap en wetenschappers geschaad zou kunnen worden, mocht blijken dat een laboratoriumongeval een optie was. In welke mate deze argumenten van betekenis zijn geweest valt niet vast te stellen.

Ook Edward C. Holmes, viroloog aan de University of Sydney, behoort tot de uitgesproken voorstanders van een natuurlijke oorsprong. Sinds 2019 zijn meerdere nauw verwante coronavirussen aangetroffen bij vleermuizen en andere wilde zoogdieren. Volgens Holmes wijst dat erop dat de bouwstenen van SARS-CoV-2 al in de natuur aanwezig waren.

Hij ziet bovendien geen kenmerken in het virus die overtuigend wijzen op genetische manipulatie.

Tegelijkertijd erkent ook Holmes dat de oorspronkelijke besmettingsbron nooit is gevonden. Daarmee ontbreekt definitief bewijs voor zijn hypothese.

De Huanan-markt

Evolutionair bioloog Michael Worobey van de University of Arizona is mede-auteur van twee invloedrijke artikelen die in 2022 verschenen in Science.

In het eerste artikel, The Huanan Seafood Wholesale Market was the Early Epicenter of the COVID-19 Pandemic, concluderen de onderzoekers dat de vroegste bekende besmettingen zich concentreerden rond de Huanan-markt.

Positieve milieumonsters werden vooral aangetroffen in het gedeelte van de markt waar levende zoogdieren werden verkocht. Uit handelsgegevens bleek bovendien dat daar diersoorten werden aangeboden die vatbaar zijn voor SARS-CoV-2, waaronder wasbeerhonden.

Volgens de onderzoekers maakt de combinatie van epidemiologische en geografische gegevens een natuurlijke overdracht op of rond de markt waarschijnlijk.

Maar ook hier blijft een belangrijke onzekerheid bestaan. Onderzoekers weten niet welke diersoort daadwerkelijk besmet was, waar die dieren vandaan kwamen en hoe de besmettingsketen vóór december 2019 precies verliep.

Het tweede Science-artikel richtte zich op de genetische ontwikkeling van SARS-CoV-2. De auteurs onderscheiden twee vroege viruslijnen, A en B. Volgens hun analyses past het patroon beter bij ten minste twee afzonderlijke overdrachten van dieren naar mensen.

Ook dit is echter een waarschijnlijkheidsanalyse, geen sluitend bewijs.

Worobey concludeert dat er geen overtuigend bewijs is voor een laboratoriumongeval, maar erkent dat zo'n scenario niet definitief kan worden uitgesloten.

Update 15 augustus 2026:

Genetisch onderzoek toonde aan dat op de markt in Wuhan SARS-CoV-2-positieve monsters zijn gevonden bij onder andere wasbeerhonden, civetkaten en bamboeratten. Dat wordt niet gezien als het bewijs dat een wasbeerhond ook werkelijk de bron was, maar wel als een stuk van het bewijs dat een zoönotische overdracht (van dier op mens) op de markt heeft plaatsgevonden. Het dier waar het begon is niet gevonden.

Kritiek op de natuurlijke-oorspronghypothese

De conclusies van Worobey en zijn mede-auteurs worden niet door alle onderzoekers gedeeld.

Moleculair bioloog Alina Chan en microbioloog Richard Ebright wijzen erop dat belangrijke gegevens nog altijd ontbreken. Virusdatabanken zijn offline gehaald en bepaalde laboratoriumgegevens zijn niet openbaar gemaakt. Volgens hen is er daardoor onvoldoende bewijs om een laboratoriumongeval uit te sluiten.

Ook David Relman van Stanford University beschouwt beide hypothesen als plausibel en vindt het beschikbare bewijs onvoldoende voor een definitieve conclusie.

Jesse Bloom van het Fred Hutchinson Cancer Center heeft eveneens benadrukt dat de beschikbare gegevens geen definitief uitsluitsel geven.

Marc Lipsitch van Harvard University pleitte al vroeg voor serieus onderzoek naar zowel een natuurlijke oorsprong als een laboratoriumongeval.

Angela Rasmussen, verbonden aan de Vaccine and Infectious Disease Organization van de University of Saskatchewan en mede-auteur van de Science-publicaties uit 2022, acht een natuurlijke oorsprong het meest waarschijnlijk. Ook zij erkent echter dat een laboratoriumongeval niet met absolute zekerheid kan worden uitgesloten zolang essentiële gegevens ontbreken.

Onderzoekers als Joel O. Wertheim van de University of California San Diego, Marion Koopmans van het Erasmus MC en David Robertson van de University of Glasgow achten een natuurlijke oorsprong waarschijnlijker.

Context:

Bij Koopmans is het voorbehoud minder groot. Zij lijkt al in een vroeg stadium van de discussie overtuigd van het feit dat een laboratoriumongeluk niet waarschijnlijk is. Op 21 februari 2020 verklaarde zij tijdens een bijeenkomst van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen dat de laboratoriumhypothese naar haar oordeel was "debunked", dus ontkracht, maar een onderbouwing van die stellige conclusie ontbreekt.

De rol van de inlichtingendiensten

Ook Amerikaanse inlichtingendiensten hebben geprobeerd de oorsprong van SARS-CoV-2 te achterhalen.  Daarbij is de FBI het meest uitgesproken. Deze dienst houdt serieus rekening met een laboratorium ongeluk maar voegt er aan toe dat het bewijs daarvoor dun is.

Ook het Department of Energy en de CIA hebben zich op verschillende momenten uitgesproken voor de mogelijkheid van een laboratoriumincident. Daarbij is echter benadrukt dat de beschikbare informatie geen hard bewijs oplevert.

De onderliggende inlichtingeninformatie is grotendeels geheim. Daardoor is van buitenaf moeilijk te beoordelen op welke gegevens deze conclusies precies zijn gebaseerd.

Andere Amerikaanse inlichtingendiensten, waaronder de National Intelligence Council, achten een natuurlijke oorsprong waarschijnlijker. Ook die beoordeling geldt echter niet als sluitend bewijs.

De inlichtingendiensten zijn het dus evenmin eens over de oorsprong van het virus.

Geen definitief antwoord

Ruim vijf jaar na het uitbreken van de pandemie is daarmee een opmerkelijke situatie ontstaan.

Een groot deel van de wetenschappelijke gemeenschap acht een natuurlijke oorsprong van SARS-CoV-2 waarschijnlijker. Daarvoor zijn epidemiologische, genetische en virologische argumenten.

Maar het directe bewijs ontbreekt.

Er is geen dier gevonden dat als bron van het virus kan worden aangewezen. Ook is geen laboratorium aangetoond waar SARS-CoV-2 aantoonbaar vóór de pandemie aanwezig was. Evenmin is een laboratoriumongeval aangetoond.

De Wereldgezondheidsorganisatie concludeerde op 27 juni 2025 dat het merendeel van het beschikbare wetenschappelijke bewijs een zoönotische oorsprong ondersteunt. Tegelijk stelde de organisatie dat de beschikbare gegevens onvoldoende zijn om de oorsprong definitief vast te stellen.

Een laboratoriumincident kan niet worden bevestigd, maar evenmin definitief worden uitgesloten.

Dat is geen bewijs dat beide scenario's even waarschijnlijk zijn. Het betekent wel dat de beschikbare gegevens geen definitief antwoord toelaten.

De wetenschappelijke stand van zaken laat zich daarom het nauwkeurigst samenvatten als volgt:

een natuurlijke oorsprong geldt voor veel onderzoekers als het waarschijnlijkste scenario, maar de precieze oorsprong van SARS-CoV-2 is niet definitief vastgesteld.

Er liggen nog wel een paar interessante journalistieke vragen open; in welke mate was Nederland betrokken bij het onderzoek in het laboratorium van Wuhan. Waarom wezen de Nederlandse wetenschappers Marion Koopmans en Ron Fouchier veel eerder dan hun internationale collega's een lab leak-hypothese van de hand? Waarom vindt Koopmans dat de laboratoriumtheorie is debunkend? Is dit een wetenschappelijk oordeel of vreesden Koopmans en Fouchier reputatieschade voor wetenschap en onderzoekers?

TON VERLIND